اثر طبیعی ملی ارس سرانی شیروان

ارس سرانی


درخت ارس سرانی، شیروان

این درخت در داخل دامنه‌های اطراف روستا که دارای پوششی وسیع از جامعه درختان ارس است قرار گرفته و تنه آن قطری معادل 270 سانتیمتر دارد. طبق بررسی‌های صورت گرفته درخت یاد شده کهن‌سال‌ترین ارس موجود در استان خراسان شمالی است. ریشه‌های قطور این درخت ارس از خاک بیرون آمده و زیبایی خیره کننده‌ای را سبب شده است. این درخت ارس به دلیل عظمت و بزرگی آن به راحتی توجه هر عابری را به خویش معطوف می‌سازد و نزد اهالی روستا نیز از اهمیت خاصی برخوردار است.

ارس سرانی

قدمت این درخت تنومند در حدود 2 هزار و 700 سال است. این داشته ارزشمند جزو 3 درخت بسیار کهن‌سال شناخته شده در کشور به حساب میآید و این موضوع مورد تایید موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور نیز قرار گرفته است. این درخت کهن‌سال با توجه به قدمتی که دارد، توانسته با آب و هوای منطقه به خوبی سازگاری پیدا کند و وضعیت زیستی آن به صورت شاداب و سبز است

 

منبع :

https://www.vidoal.com/gallery/photo/598


در ادامه :

درخت ارس سرانی در موقعیت جغرافیایی N374819 E575650 در استان خراسان شمالی واقع است. قدمت درخت ارس (Ors) در روستای سرانی در شهرستان شیروان، به دوره پیش از هخامنشیان باز می گردد. درخت ارس سرانی، یکی از جاذبه های گردشگری بی همتا در استان خراسان شمالی است که گفته می شود قدمت آن به دوره پیش از حکومت هخامنشیان بر ایران بزرگ، باز می گردد. این درخت کهن‌سال در منطقه‌ای کوهستانی، نزدیکی روستای سرانی و در فاصله 52 کیلومتری شمال شهر شیروان (نزدیکی مرز ایران با ترکمنستان) قرار گرفته است.

 

این درخت در داخل دامنه‌های اطراف روستا که دارای پوششی وسیع از جامعه درختان ارس است قرار گرفته و تنه آن قطری معادل 270 سانتیمتر دارد. طبق بررسی‌های صورت گرفته درخت یاد شده کهن‌سال‌ترین ارس موجود در استان خراسان شمالی است.  ریشه‌های قطور این درخت ارس از خاک بیرون آمده و زیبایی خیره کننده‌ای را سبب شده است. این درخت ارس به دلیل عظمت و بزرگی آن به راحتی توجه هر عابری را به خویش معطوف می‌سازد و نزد اهالی روستا نیز از اهمیت خاصی برخوردار است.

 

قدمت این درخت تنومند در حدود 2 هزار و 700 سال است. این داشته ارزشمند جزو 3 درخت بسیار کهن‌سال شناخته شده در کشور به حساب میآید و این موضوع مورد تایید موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور نیز قرار گرفته است. این درخت کهن‌سال با توجه به قدمتی که دارد، توانسته با آب و هوای منطقه به خوبی سازگاری پیدا کند و وضعیت زیستی آن به صورت شاداب و سبز است.

منطقه حفاظت شده سرانی در فاصله ۸۵ کیلومتری شمال شیروان و در منتهی الیه حدّ شمال شرقی استان خراسان شمالی واقع شده و ضلع شمالی این منطقه با طول نزدیک به ۳۰ کیلومتر، با کشور ترکمنستان هم مرز است. این منطقه دارای آب و هوای کوهستانی با شیب‌های تند و دره‌های عمیق و صخره‌های مرتفع می‌باشد و زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل دارد. این منطقه با توجه به دارا بودن ویژگی‌های خاص طبیعی از جمله جنگل‌های انبوه درختان ارس و تنوع بسیار زیاد پوشش گیاهی و نیز زیستگاه خالص‌ترین قوچ اوریال، در تاریخ ۲۷ تیر ماه سال ۱۳۵۰ توسط سازمان شکاربانی و نظارت بر صید، با عنوان منطقه حفاظت شده معرفی شد.

مردمان اين ديار، نظرکرده اش مي خوانند؛ مادران ايلياتي هر صبح و شام در لالايي هاي کنار گهواره کودکان شان از طراوت و حيات بخشي اين زيباي خفته، داستان ها مي گويند و حکايت تاب آوردن جثه تنومندش در برابر زخم تبرها و شدائد روزگار، نقل هر روزه پيران سپيدمو براي نوادگان شان است. «اُرس» بلندقامتي که بر فراز ستيغ سرحدات شمالي اين سرزمين و در سنگلاخي ترين، شيب  دار ترين، بادخيز ترين، مرتفع ترين و سردترين نقاط کوهستان هاي سر به فلک کشيده «گليل و سراني» قد برافراشته، به نمادي از استقامت، آزادگي، اصالت و سربلندي مبدل گشته است. اينک اين درخت تناور در آستانه تصاحب عنوان مقاوم ترين و شايد هم ديرزيست ترين درخت ايران است؛ زيستمندي سايه گستر که گويي با گسترش هرروزه ريشه هايش، پاسدار ذره ذره خاک ارزشمند اين مرزوبوم است.در فاصله 95 کيلومتري شمال شهر شيروان و جايي نزديک مرز ترکمنستان در قلمرو منطقه حفاظت شده گليل و سراني، رويشگاه کم نظيري از درختان ارس وجود دارد. در اين بين، درخت تنومندي به بلنداي بيشتر از 18.5 متر شناسايي شده است که با توجه به ابعادش، طول عمر آن را حدود 2700 سال تخمين زده اند تا بدين ترتيب در شمار 3 درخت بسيار کهنسال ايران ثبت شود. مردم منطقه هم کمابيش اعتقاد دارند که اين درخت نظرکرده  است و براي آن احترام بسياري قائل هستند؛ درختي که به اعتقاد آن شاعر جوان کرمانج «پوست بر تنش خشکيده / موش ها ريشه اش را سوراخ سوراخ کرده اند / و چشمه ها برايش اشک مي افشانند…» اما هنوز بيدار است و شاداب و سرسبز! و سرانجام اين که از ديدگاه يک عضو مؤسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع، به سبب خدمات غيرقابل انکاري که به طبيعت پيرامون و زيستمندان پر شمار اين حوالي طي قرن ها داشته، ارزشي بين 8 تا 10 ميليون دلار داراست! کمي آن سوتر در روستاي «نظرعلي»، کهنسال ترين صنوبر ايران و شايد هم جهان قرار دارد. اين لقب هم از آن روست که درختان صنوبر را به رشد سريع  و عمر کوتاه مي شناسند و به همين منظور در زراعت چوب کاربرد فراواني دارند، بنابراين به ندرت مي توان صنوبري 50 ساله و شاداب يافت. اما اين صنوبر خاص دست کم 300 سال از عمرش مي گذرد؛ واقعيتي که نشان مي دهد طبيعت زخم خورده اين استان از توان بوم شناختي بالايي برخوردار است.

شناسايي ده ها درخت کهنسال در استان

در جاي جاي دشت هاي فراخ و کوهستان هاي پرستيغ خراسان شمالي، درختاني ريشه در خاک تنيده و سر به آسمان برآورده اند که بعضي از آن ها صدها و بلکه هزاران بهار را پشت سر گذاشته اند. جاي شگفتي بسيار است که يکي از اين زيستمندان تنومند و سرزنده، چنان ديرينگي بالايي دارد که به گفته کارشناسان، حتي پيش از تولد کورش و داريوش هخامنشي سايه اش را بر سر خيل کثير مردمان و جانداران ساکن اين حوالي گسترانده است.«ارس هاي سراني و آرچه ، صنوبر نظرعلي، چنارهاي کهنسال روستاهاي کتلي، اسفجير، چناران، مهنان، شوقان و رويين، گردوي اسپاخو، سرو مهرگان و سروهاي کبوترخانه و سروهاي قره باغ» همگي در زمره درختان کهنسال استان هستند که بين 400 تا 3000 سال عمر دارند و نام آن ها در فهرست آثار طبيعي و ملي به ثبت رسيده است؛ هر چند که به گفته «علي کاظمي» مدير کل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري، دست کم 45 پايه از چنين درختاني در استان شناسايي شده و 19 اصله از آن ها هنوز در فهرست انتظار ثبت ملي قرار دارند. به باور کارشناسان اين حوزه، درختان کهنسال جزو مهم ترين ذخاير ژنتيکي گياهي هر کشور محسوب مي شوند و ارزش حفظ اين منابع از ديدگاه علمي، تاريخ طبيعي و حتي به عنوان ميراثي فرهنگي قابل ارزيابي است.

مرخ و صنوبر در فرهنگ عامه

«فکنده پنجه در زمين / بر آسمان گشاده دست /  به جستجوي نور و رنگ /  رها ميان بادها» …

عموم درختان کهنسال به ويژه آن هايي که از ديد مردم محلي، نظرکرده محسوب مي شوند، از جايگاه خاصي در فرهنگ عامه برخوردارند و طي ساليان متمادي به تدريج در شعر و موسيقي و حتي افسانه هاي جوامع بومي راه يافته اند. «اسماعيل حسين پور» پژوهشگر فرهنگ اقوام، از جايگاه ويژه چنين درختاني نزد اقوام ساکن مناطق مختلف استان و ارتباط آن با فرهنگ عامه و باورهاي رايج اين مردمان سخن مي گويد. به گفته اين عضو شوراي شهر شيروان، سنت مرسوم پيشينيان ما ايرانيان در تقدس بخشيدن به درختان قطور و کهنسال، تأثير غيرقابل انکاري در حفظ اين نشانه هاي حيات بخشي طبيعت در برابر مصيبت جهل و آفت آزمندي بعضي ابناء بشر داشته است. وي مي گويد: سنت نخ بستن و دخيل شدن به بعضي از درختان کهنسال باعث شده است که در خلال ساليان طولاني که از عمر اين درختان مي گذرد، از قطع شدن و نابودي در امان بمانند.البته وي بلافاصله تأکيد مي کند: خلاف باور غلطي که شايد بعضي ها اين موارد را مصداق ترويج خرافه بدانند، بايد توجه داشت که نياکان ما در واقع از درخت شفا و حاجت نمي خواستند بلکه از خداي درختان و به حرمت اين نشانه هاي عزيز خالق گيتي، حاجت مي خواستند و نيت مي کردند که در عوض حفظ حرمت درخت و کفران نکردن اين نعمت، نذر يا حاجت شان ادا شود. اين کارشناس زبان و ادبيات فارسي هم چنين به جايگاه درختي مثل اُرس يا همان سرو کوهي در ادبيات فولکلوريک اين خطه اشاره دارد و خاطر نشان مي کند: در خيلي از ترانه هاي طوايف کرمانج شمال خراسان بزرگ، از اين درخت که در زبان اين قوم به نام «مرخ» موسوم است، ياد شده و ترانه سرايان، يار و دلبرشان را به مرخ يا درختي مثل صنوبر، مانند دانسته اند و اين اشارات هم به ظرافت و زيبايي و مأنوس بودن افراد با طبيعت مربوط مي شده است.

بهاي مادي، ارزش هاي اکولوژيکي

وقتي با «محمد درويش» عضو هيئت علمي موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور به گفت و گو مي نشينم که پيش از اين در تارنماي خود ضمن انتشار تصاويري از ارس کهنسال سراني، آن را بين 8 تا 10 ميليون دلار ارزش گذاري کرده بود، از او مي خواهم که نحوه تعيين بهاي ذاتي چنين درختاني را تشريح کند. وي نيز در پاسخ به اين پرسش با استناد به پژوهش هاي انجام شده بين المللي عنوان مي کند: هر درخت 50 ساله را 200 هزار دلار قيمت گذاري مي کنند که اين ارزش گذاري با توجه به کارکردهاي غيربازاري درختان انجام شده است و بر اين اساس، با توجه به عمر تخميني اين درخت، رقمي بين 8 تا 10 ميليون دلار عنوان مي شود.وي در توضيح بيشتر خاطر نشان مي کند: کارکرد بازاري هر درخت شامل استفاده از چوب و ميوه آن است در حالي که درختان 33 نوع کارکرد غيربازاري ارزشمند دارند که ارزش آن ها را بالا مي برد. وي از توليد اکسيژن، تثبيت کربن، حفظ خاک و کاهش فرسايش آن، کمک به افزايش نفوذپذيري آب، کاهش خطر وقوع سيل، افزايش حاصلخيزي خاک، کاهش تغييرات شديد اقليمي و تغييرات دمايي بين شب و روز و حتي آشيانه سازي براي پرندگان به عنوان نمونه هايي از کارکردهاي غيربازاري درختان ياد مي کند که به افزايش ارزش زيستي آن ها منجر مي شود. از سوي ديگر، دکتر «فرشيد معمارياني» عضو هيئت علمي دانشگاه فردوسي مشهد در توصيف ارزش هاي اکولوژيکي و زيست شناختي درختان کهنسال تمايل دارد که از اصطلاح «فسيل هاي زنده» براي آن ها استفاده کند، زيرا به گفته وي، اين زيستمندان ديرزيست به واقع اطلاعات مهمي از دوران هاي پيشين تاريخي را در خودشان ثبت و ضبط کرده اند. وي مي گويد: اين درختان اطلاعات نهفته زيادي با خود دارند که براساس مطالعه حلقه هاي رشد سالانه و نکاتي از اين قبيل مي توان ماهيت پديده هايي مثل تغييرات آب و هوايي در گذشته را دريافت و در مطالعات سنجش همبستگي آب و هوا و بازسازي اقليم از آن ها بهره جست.به گفته اين پژوهشگر ارشد گياه شناس، اين درختان نه تنها در زمره جاذبه هاي اکوتوريستي به شمار مي آيند، بلکه ژن هاي مقاوم در برابر تغييرات شديد آب و هوايي نيز با خود دارند که صفاتي مثل تحمل در برابر خشکي و سرما را به آن ها بخشيده است و از اين منظر هم مطالعه آن ها مي تواند ثمربخش باشد.

اختلاف آماري يا تفاوت شاخص ها؟

اگر چه شمار درختان کهنسال استان که در فهرست ميراث طبيعي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري کشور ثبت شده اند، دورقمي شده، با اين حال گويا تفاوت شاخص هاي اين سازمان با سازمان حفاظت محيط زيست موجب شده است که در اين زمينه اختلاف آماري قابل توجهي را شاهد باشيم؛ به گونه اي که از ديد سازمان حفاظت محيط زيست تنها 3 اثر طبيعي- ملي در خراسان شمالي وجود دارد. «بهروز جعفري» کارشناس محيط طبيعي اداره کل حفاظت محيط زيست، آثار ملي- طبيعي استان را شامل «ارس سراني»، «صنوبر نظرعلي» و 7 اصله «سرو قره باغ» ذکر مي کند. وي با اذعان به تفاوت شاخص هاي ثبت آثار طبيعي در 2 سازمان حفاظت محيط زيست و ميراث فرهنگي عنوان مي کند: از نظر سازمان حفاظت محيط زيست براي اين که يک اثر طبيعي جزو آثار طبيعي حفاظت شده قرار گيرد و به ثبت ملي برسد، بايد مشابه آن در نقاط ديگر کشور موجود نباشد. وي اضافه مي کند: ما حتي درخت چنار کهنسال روستاي «کتلي» که سازمان ميراث فرهنگي هم آن را به ثبت ملي رسانده است، براي گنجانده شدن در فهرست آثار طبيعي و ملي به سازمان مرکزي حفاظت محيط زيست معرفي کرديم اما در پاسخ اعلام کردند که قبل از آن، چنار قديمي تر يا بزرگتري در کشور شناسايي شده است و در نتيجه اين چنار در فهرست سازمان ثبت نشد. به گفته وي ارس سراني با قدمت بيشتر از 2500 سال، صنوبر نظرعلي با 350 سال و سروهاي قره باغ با عمر نزديک به 800 سال نه تنها در کشور بي نظيرند، بلکه به جرأت مي توان مدعي شد که در جهان هم نظير آن ها کمتر يافت مي شود. با همه اين اوصاف وي تصريح مي کند: با ثبت اين درختان در فهرست آثار طبيعي و ملي بايد ضمن اين که براي آن ها محدوده اي خاص تعريف مي شود، کارهاي مطالعاتي و حفاظتي هم روي آن ها انجام شود اما حداقل براي 3 اثر يادشده تا اين لحظه هيچ کاري نشده است و انگار اهميتي ندارد و حتي براي آن ها تبليغاتي هم نمي شود. وي ادامه مي دهد: حداقل مي شد که محدوده اطراف اين درختان را حصارکشي کرد و با نصب تابلوهايي هم اهميت حفظ کردن و هم ارزش اکوتوريستي آن ها را به مردم گوشزد کرد؛ در اين حالت مي توان اميدوار بود که مردم آگاه شوند و کشاورزان هنگام سمپاشي اين محدوده ها دقت بيشتري داشته باشند و دامداران يا مسافران هم از روشن کردن آتش در کنار آن ها خودداري کنند.

همه متوليان درختان کهنسال!

درختان شاخص داراي قدمت ديرينه با وجود اين که در کهنسالي به سر مي برند، اما داراي توان رويشي و ژنتيکي قوي هستند زيرا توانسته اند طي ساليان رشد خود انواع تنش هاي محيطي مانند توفان، سيل، کم آبي و آفات مختلف را تحمل کنند. برخي پژوهشگران بر همين اساس معتقدند که نهال هاي به دست آمده از اين پايه هاي کهنسال نيز مي توانند همانند پايه هاي مادري، داراي توان و قدرت رويشي بالايي باشند.مجري طرح ملي حفاظت از درختان کهنسال ايران نيز از جمله باورمندان به اين موضوع است. «مصطفي خوشنويس» مي گويد: اگر اين درختان را مبناي احياي پوشش منابع طبيعي کشور کنيم، چون از پايه ژني قوي برخوردارند، از نهال آن ها هم مي توان انتظار داشت که مثل والدشان به سنين کهنسالي برسند.وي با اشاره به اين که تاکنون 420 درخت کهنسال در 15 استان کشور شناسايي شده است، تخمين مي زند که نزديک به هزار پايه درخت کهنسال در کشور موجود باشد اما مزاياي ثبت ملي چنين درختاني چيست و آيا پس از آن، روزهاي بهتري در انتظارشان خواهد بود؟ «خوشنويس» در اين باره عنوان مي کند: تا اين لحظه 91 پرونده در اين مورد تکميل شده است که در آن ها اقدامات حفاظتي لازم را شرح داده ايم که البته برحسب جايگاه اين درختان، متولي موضوع حفاظت هم فرق مي کند؛ به عنوان مثال ممکن است سازمان هاي ميراث فرهنگي، حفاظت محيط زيست، شهرداري ها، دانشگاه ها، دهياري ها، اوقاف و امناي امام زادگان متولي قضيه باشند. هنگامي که از اين عضو هيئت علمي مؤسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع درباره ديرينه ترين درختان کشور نيز مي پرسم، مي گويد: در ايران چيزي که تا الآن ثابت شده اين است که 3 ارس هستند که بين 2700 تا 3 هزار سال عمر دارند که يکي از آن ها هم همين ارس منطقه سراني در خراسان شمالي است. البته سروهاي کهنسالي هم در ايلام هستند که گفته شده است بين 3000 تا 3300 سال عمر دارند ولي هنوز مطالعات آن ها تکميل و پرونده شان ثبت نشده است.

دغدغه ماندگاري درختان کهنسال

گاهي رفتارهاي ما آدميان به آن هايي مي ماند که بر شاخه نشسته اند و ريشه را مي زنند؛ به قول شاعر: «يکي بر سر شاخ، بن مي بريد». پاره اي رفتارهاي مخرب و ويرانگر محيط زيست هم نظير اين مثل است؛ گو اين که بارها مردماني وظيفه شناس در استان به سازمان هاي مسئول مراجعه کرده و هشدار داده اند که سودجوياني آزمند، محوطه اطراف فلان درخت قديمي را به جستجوي گنج و دفينه، کند و کاو کرده اند يا اين که چند مسافر کم اطلاع، زير آن اتراق کرده و آتشي افروخته اند. در هر حال باور کهني در اين مرزوبوم هست مبني بر اين که «هرکه درختي را بيفکند، بي اجاق خواهد مرد». مبادا با کم توجهي يا نابخردي و سودجويي، چنين سرنوشتي را براي خود رقم بزنيم.

بر اساس گزارش منتشره توسط سبزپرس در تاریخ ۱۴ مرداد ماه سال جاری، احداث این جاده مرزی در استان خراسان شمالی منطقه حفاظت شده «گلول و سرانی» را دو تکه کرده و هزاران هزار درخت ارس تنومند را که برابر قانون حفظ ذخایر ‍ژنی در زمره گونه های ممنوع القطع محسوب می شود به نابودی خواهد کشاند.

با این حال در هفته های اخیر و در حال حاضر دهها لودر و بلدوزر در منطقه حفاظت شده گلول و سرانی در حال ریشه کن درختان ارس چند صد ساله و خاکبرداری های عظیم هستند و به گواه محیطبانان و کارشناسان محیط زیست لاشه درختان بعضا زیر بستر جاده دفن می شود بی آنکه هیچ یک از دستگاههای نظارتی منابع طبیعی و محیط زیست توضیحی به این حجم عظیم تخریب در یکی از ذخیره گاههای جنگلی کشور و منطقه حفاظت شده سرانی داشته باشند.

این جاده که از «باجگیران» در استان خراسان رضوی تا «اینچه برون» در استان گلستان در حال احداث است از محدوده «کمر خانعلی» واقع در شرق منطقه گلول و سرانی وارد این منطقه حفاظت شده است.

برابر عکس‌های ارسال شده، احداث این جاده و تخریب جنگل با شدت ادامه دارد. این جاده حدود ۳۰۰ کیلومتر طول دارد که تاکنون حدود ۱۰ کیلومتر در داخل منطقه حفاظت شده پیشروی داشته است و بخش های ارزشمندی از منطقه را نابود کرده است.

منطقه حفاظت شده گلول سرانی یکی از زیستگاه‌های مهم پلنگ در شمال ایران محسوب می‌شود. این منطقه یکی از اولین مناطق شمالی است که پذیرای پلنگ‌های مهاجر از آن سوی مرز ایران و از کشور ترکمنستان است. مطالعات در شمال غربی و شمال شرقی ایران نشان می‌دهد که در زیستگاه‌های این مناطق، پلنگ‌ها با عبور از مرز، بین ایران و کشورهای همسایه در تردد هستند. این تردد که به تبادل ژن جمعیت‌های مختلف پلنگ در ایران و کشورهای همسایه منجر می‌شود، باعث پویایی و پایداری بیشتر جمعیت پلنگ می‌شود.

احداث جاده در بخش شمالی منطقه گلول و سرانی، نه تنها باعث قطع این کریدور عبوری می‌شود، بلکه با برهم زدن امنیت این زیستگاه، ارزش‌های حفاظتی آن را نیز به شدت کاهش می‌دهد.

منبع :

http://www.fam-group.blogfa.com/page/h17

منطقه گلول و سرانی، علاوه بر اینکه جمعیت‌های نسبتا مناسبی از قوچ و میش اوریال، کل و بز، کبک دری و پلنگ ایرانی را در خود جای داده، به دلیل درختان ارس کهنسال خود نیز همواره مورد توجه قرار داشته است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *