درخت ارس سرانی، شیروان
این درخت در داخل دامنه‌های اطراف روستا که دارای پوششی وسیع از جامعه درختان ارس است قرار گرفته و تنه آن قطری معادل ۲۷۰ سانتیمتر دارد. طبق بررسی‌های صورت گرفته درخت یاد شده کهن‌سال‌ترین ارس موجود در استان خراسان شمالی است. ریشه‌های قطور این درخت ارس از خاک بیرون آمده و زیبایی خیره کننده‌ای را سبب شده است. این درخت ارس به دلیل عظمت و بزرگی آن به راحتی توجه هر عابری را به خویش معطوف می‌سازد و نزد اهالی روستا نیز از اهمیت خاصی برخوردار است.
ارس سرانی
قدمت این درخت تنومند در حدود ۲ هزار و ۷۰۰ سال است. این داشته ارزشمند جزو ۳ درخت بسیار کهن‌سال شناخته شده در کشور به حساب میآید و این موضوع مورد تایید موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور نیز قرار گرفته است. این درخت کهن‌سال با توجه به قدمتی که دارد، توانسته با آب و هوای منطقه به خوبی سازگاری پیدا کند و وضعیت زیستی آن به صورت شاداب و سبز است
 
منبع :
https://www.vidoal.com/gallery/photo/598


در ادامه :
درخت ارس سرانی در موقعیت جغرافیایی N374819 E575650 در استان خراسان شمالی واقع است. قدمت درخت ارس (Ors) در روستای سرانی در شهرستان شیروان، به دوره پیش از هخامنشیان باز می گردد. درخت ارس سرانی، یکی از جاذبه های گردشگری بی همتا در استان خراسان شمالی است که گفته می شود قدمت آن به دوره پیش از حکومت هخامنشیان بر ایران بزرگ، باز می گردد. این درخت کهن‌سال در منطقه‌ای کوهستانی، نزدیکی روستای سرانی و در فاصله ۵۲ کیلومتری شمال شهر شیروان (نزدیکی مرز ایران با ترکمنستان) قرار گرفته است.
 
این درخت در داخل دامنه‌های اطراف روستا که دارای پوششی وسیع از جامعه درختان ارس است قرار گرفته و تنه آن قطری معادل ۲۷۰ سانتیمتر دارد. طبق بررسی‌های صورت گرفته درخت یاد شده کهن‌سال‌ترین ارس موجود در استان خراسان شمالی است.  ریشه‌های قطور این درخت ارس از خاک بیرون آمده و زیبایی خیره کننده‌ای را سبب شده است. این درخت ارس به دلیل عظمت و بزرگی آن به راحتی توجه هر عابری را به خویش معطوف می‌سازد و نزد اهالی روستا نیز از اهمیت خاصی برخوردار است.
 
قدمت این درخت تنومند در حدود ۲ هزار و ۷۰۰ سال است. این داشته ارزشمند جزو ۳ درخت بسیار کهن‌سال شناخته شده در کشور به حساب میآید و این موضوع مورد تایید موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور نیز قرار گرفته است. این درخت کهن‌سال با توجه به قدمتی که دارد، توانسته با آب و هوای منطقه به خوبی سازگاری پیدا کند و وضعیت زیستی آن به صورت شاداب و سبز است.
منطقه حفاظت شده سرانی در فاصله ۸۵ کیلومتری شمال شیروان و در منتهی الیه حدّ شمال شرقی استان خراسان شمالی واقع شده و ضلع شمالی این منطقه با طول نزدیک به ۳۰ کیلومتر، با کشور ترکمنستان هم مرز است. این منطقه دارای آب و هوای کوهستانی با شیب‌های تند و دره‌های عمیق و صخره‌های مرتفع می‌باشد و زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل دارد. این منطقه با توجه به دارا بودن ویژگی‌های خاص طبیعی از جمله جنگل‌های انبوه درختان ارس و تنوع بسیار زیاد پوشش گیاهی و نیز زیستگاه خالص‌ترین قوچ اوریال، در تاریخ ۲۷ تیر ماه سال ۱۳۵۰ توسط سازمان شکاربانی و نظارت بر صید، با عنوان منطقه حفاظت شده معرفی شد.

مردمان این دیار، نظرکرده اش می خوانند؛ مادران ایلیاتی هر صبح و شام در لالایی های کنار گهواره کودکان شان از طراوت و حیات بخشی این زیبای خفته، داستان ها می گویند و حکایت تاب آوردن جثه تنومندش در برابر زخم تبرها و شدائد روزگار، نقل هر روزه پیران سپیدمو برای نوادگان شان است. «اُرس» بلندقامتی که بر فراز ستیغ سرحدات شمالی این سرزمین و در سنگلاخی ترین، شیب  دار ترین، بادخیز ترین، مرتفع ترین و سردترین نقاط کوهستان های سر به فلک کشیده «گلیل و سرانی» قد برافراشته، به نمادی از استقامت، آزادگی، اصالت و سربلندی مبدل گشته است. اینک این درخت تناور در آستانه تصاحب عنوان مقاوم ترین و شاید هم دیرزیست ترین درخت ایران است؛ زیستمندی سایه گستر که گویی با گسترش هرروزه ریشه هایش، پاسدار ذره ذره خاک ارزشمند این مرزوبوم است.در فاصله ۹۵ کیلومتری شمال شهر شیروان و جایی نزدیک مرز ترکمنستان در قلمرو منطقه حفاظت شده گلیل و سرانی، رویشگاه کم نظیری از درختان ارس وجود دارد. در این بین، درخت تنومندی به بلندای بیشتر از ۱۸.۵ متر شناسایی شده است که با توجه به ابعادش، طول عمر آن را حدود ۲۷۰۰ سال تخمین زده اند تا بدین ترتیب در شمار ۳ درخت بسیار کهنسال ایران ثبت شود. مردم منطقه هم کمابیش اعتقاد دارند که این درخت نظرکرده  است و برای آن احترام بسیاری قائل هستند؛ درختی که به اعتقاد آن شاعر جوان کرمانج «پوست بر تنش خشکیده / موش ها ریشه اش را سوراخ سوراخ کرده اند / و چشمه ها برایش اشک می افشانند…» اما هنوز بیدار است و شاداب و سرسبز! و سرانجام این که از دیدگاه یک عضو مؤسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع، به سبب خدمات غیرقابل انکاری که به طبیعت پیرامون و زیستمندان پر شمار این حوالی طی قرن ها داشته، ارزشی بین ۸ تا ۱۰ میلیون دلار داراست! کمی آن سوتر در روستای «نظرعلی»، کهنسال ترین صنوبر ایران و شاید هم جهان قرار دارد. این لقب هم از آن روست که درختان صنوبر را به رشد سریع  و عمر کوتاه می شناسند و به همین منظور در زراعت چوب کاربرد فراوانی دارند، بنابراین به ندرت می توان صنوبری ۵۰ ساله و شاداب یافت. اما این صنوبر خاص دست کم ۳۰۰ سال از عمرش می گذرد؛ واقعیتی که نشان می دهد طبیعت زخم خورده این استان از توان بوم شناختی بالایی برخوردار است.
شناسایی ده ها درخت کهنسال در استان
در جای جای دشت های فراخ و کوهستان های پرستیغ خراسان شمالی، درختانی ریشه در خاک تنیده و سر به آسمان برآورده اند که بعضی از آن ها صدها و بلکه هزاران بهار را پشت سر گذاشته اند. جای شگفتی بسیار است که یکی از این زیستمندان تنومند و سرزنده، چنان دیرینگی بالایی دارد که به گفته کارشناسان، حتی پیش از تولد کورش و داریوش هخامنشی سایه اش را بر سر خیل کثیر مردمان و جانداران ساکن این حوالی گسترانده است.«ارس های سرانی و آرچه ، صنوبر نظرعلی، چنارهای کهنسال روستاهای کتلی، اسفجیر، چناران، مهنان، شوقان و رویین، گردوی اسپاخو، سرو مهرگان و سروهای کبوترخانه و سروهای قره باغ» همگی در زمره درختان کهنسال استان هستند که بین ۴۰۰ تا ۳۰۰۰ سال عمر دارند و نام آن ها در فهرست آثار طبیعی و ملی به ثبت رسیده است؛ هر چند که به گفته «علی کاظمی» مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دست کم ۴۵ پایه از چنین درختانی در استان شناسایی شده و ۱۹ اصله از آن ها هنوز در فهرست انتظار ثبت ملی قرار دارند. به باور کارشناسان این حوزه، درختان کهنسال جزو مهم ترین ذخایر ژنتیکی گیاهی هر کشور محسوب می شوند و ارزش حفظ این منابع از دیدگاه علمی، تاریخ طبیعی و حتی به عنوان میراثی فرهنگی قابل ارزیابی است.
مرخ و صنوبر در فرهنگ عامه
«فکنده پنجه در زمین / بر آسمان گشاده دست /  به جستجوی نور و رنگ /  رها میان بادها» …
عموم درختان کهنسال به ویژه آن هایی که از دید مردم محلی، نظرکرده محسوب می شوند، از جایگاه خاصی در فرهنگ عامه برخوردارند و طی سالیان متمادی به تدریج در شعر و موسیقی و حتی افسانه های جوامع بومی راه یافته اند. «اسماعیل حسین پور» پژوهشگر فرهنگ اقوام، از جایگاه ویژه چنین درختانی نزد اقوام ساکن مناطق مختلف استان و ارتباط آن با فرهنگ عامه و باورهای رایج این مردمان سخن می گوید. به گفته این عضو شورای شهر شیروان، سنت مرسوم پیشینیان ما ایرانیان در تقدس بخشیدن به درختان قطور و کهنسال، تأثیر غیرقابل انکاری در حفظ این نشانه های حیات بخشی طبیعت در برابر مصیبت جهل و آفت آزمندی بعضی ابناء بشر داشته است. وی می گوید: سنت نخ بستن و دخیل شدن به بعضی از درختان کهنسال باعث شده است که در خلال سالیان طولانی که از عمر این درختان می گذرد، از قطع شدن و نابودی در امان بمانند.البته وی بلافاصله تأکید می کند: خلاف باور غلطی که شاید بعضی ها این موارد را مصداق ترویج خرافه بدانند، باید توجه داشت که نیاکان ما در واقع از درخت شفا و حاجت نمی خواستند بلکه از خدای درختان و به حرمت این نشانه های عزیز خالق گیتی، حاجت می خواستند و نیت می کردند که در عوض حفظ حرمت درخت و کفران نکردن این نعمت، نذر یا حاجت شان ادا شود. این کارشناس زبان و ادبیات فارسی هم چنین به جایگاه درختی مثل اُرس یا همان سرو کوهی در ادبیات فولکلوریک این خطه اشاره دارد و خاطر نشان می کند: در خیلی از ترانه های طوایف کرمانج شمال خراسان بزرگ، از این درخت که در زبان این قوم به نام «مرخ» موسوم است، یاد شده و ترانه سرایان، یار و دلبرشان را به مرخ یا درختی مثل صنوبر، مانند دانسته اند و این اشارات هم به ظرافت و زیبایی و مأنوس بودن افراد با طبیعت مربوط می شده است.
بهای مادی، ارزش های اکولوژیکی
وقتی با «محمد درویش» عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور به گفت و گو می نشینم که پیش از این در تارنمای خود ضمن انتشار تصاویری از ارس کهنسال سرانی، آن را بین ۸ تا ۱۰ میلیون دلار ارزش گذاری کرده بود، از او می خواهم که نحوه تعیین بهای ذاتی چنین درختانی را تشریح کند. وی نیز در پاسخ به این پرسش با استناد به پژوهش های انجام شده بین المللی عنوان می کند: هر درخت ۵۰ ساله را ۲۰۰ هزار دلار قیمت گذاری می کنند که این ارزش گذاری با توجه به کارکردهای غیربازاری درختان انجام شده است و بر این اساس، با توجه به عمر تخمینی این درخت، رقمی بین ۸ تا ۱۰ میلیون دلار عنوان می شود.وی در توضیح بیشتر خاطر نشان می کند: کارکرد بازاری هر درخت شامل استفاده از چوب و میوه آن است در حالی که درختان ۳۳ نوع کارکرد غیربازاری ارزشمند دارند که ارزش آن ها را بالا می برد. وی از تولید اکسیژن، تثبیت کربن، حفظ خاک و کاهش فرسایش آن، کمک به افزایش نفوذپذیری آب، کاهش خطر وقوع سیل، افزایش حاصلخیزی خاک، کاهش تغییرات شدید اقلیمی و تغییرات دمایی بین شب و روز و حتی آشیانه سازی برای پرندگان به عنوان نمونه هایی از کارکردهای غیربازاری درختان یاد می کند که به افزایش ارزش زیستی آن ها منجر می شود. از سوی دیگر، دکتر «فرشید معماریانی» عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد در توصیف ارزش های اکولوژیکی و زیست شناختی درختان کهنسال تمایل دارد که از اصطلاح «فسیل های زنده» برای آن ها استفاده کند، زیرا به گفته وی، این زیستمندان دیرزیست به واقع اطلاعات مهمی از دوران های پیشین تاریخی را در خودشان ثبت و ضبط کرده اند. وی می گوید: این درختان اطلاعات نهفته زیادی با خود دارند که براساس مطالعه حلقه های رشد سالانه و نکاتی از این قبیل می توان ماهیت پدیده هایی مثل تغییرات آب و هوایی در گذشته را دریافت و در مطالعات سنجش همبستگی آب و هوا و بازسازی اقلیم از آن ها بهره جست.به گفته این پژوهشگر ارشد گیاه شناس، این درختان نه تنها در زمره جاذبه های اکوتوریستی به شمار می آیند، بلکه ژن های مقاوم در برابر تغییرات شدید آب و هوایی نیز با خود دارند که صفاتی مثل تحمل در برابر خشکی و سرما را به آن ها بخشیده است و از این منظر هم مطالعه آن ها می تواند ثمربخش باشد.
اختلاف آماری یا تفاوت شاخص ها؟
اگر چه شمار درختان کهنسال استان که در فهرست میراث طبیعی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور ثبت شده اند، دورقمی شده، با این حال گویا تفاوت شاخص های این سازمان با سازمان حفاظت محیط زیست موجب شده است که در این زمینه اختلاف آماری قابل توجهی را شاهد باشیم؛ به گونه ای که از دید سازمان حفاظت محیط زیست تنها ۳ اثر طبیعی- ملی در خراسان شمالی وجود دارد. «بهروز جعفری» کارشناس محیط طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست، آثار ملی- طبیعی استان را شامل «ارس سرانی»، «صنوبر نظرعلی» و ۷ اصله «سرو قره باغ» ذکر می کند. وی با اذعان به تفاوت شاخص های ثبت آثار طبیعی در ۲ سازمان حفاظت محیط زیست و میراث فرهنگی عنوان می کند: از نظر سازمان حفاظت محیط زیست برای این که یک اثر طبیعی جزو آثار طبیعی حفاظت شده قرار گیرد و به ثبت ملی برسد، باید مشابه آن در نقاط دیگر کشور موجود نباشد. وی اضافه می کند: ما حتی درخت چنار کهنسال روستای «کتلی» که سازمان میراث فرهنگی هم آن را به ثبت ملی رسانده است، برای گنجانده شدن در فهرست آثار طبیعی و ملی به سازمان مرکزی حفاظت محیط زیست معرفی کردیم اما در پاسخ اعلام کردند که قبل از آن، چنار قدیمی تر یا بزرگتری در کشور شناسایی شده است و در نتیجه این چنار در فهرست سازمان ثبت نشد. به گفته وی ارس سرانی با قدمت بیشتر از ۲۵۰۰ سال، صنوبر نظرعلی با ۳۵۰ سال و سروهای قره باغ با عمر نزدیک به ۸۰۰ سال نه تنها در کشور بی نظیرند، بلکه به جرأت می توان مدعی شد که در جهان هم نظیر آن ها کمتر یافت می شود. با همه این اوصاف وی تصریح می کند: با ثبت این درختان در فهرست آثار طبیعی و ملی باید ضمن این که برای آن ها محدوده ای خاص تعریف می شود، کارهای مطالعاتی و حفاظتی هم روی آن ها انجام شود اما حداقل برای ۳ اثر یادشده تا این لحظه هیچ کاری نشده است و انگار اهمیتی ندارد و حتی برای آن ها تبلیغاتی هم نمی شود. وی ادامه می دهد: حداقل می شد که محدوده اطراف این درختان را حصارکشی کرد و با نصب تابلوهایی هم اهمیت حفظ کردن و هم ارزش اکوتوریستی آن ها را به مردم گوشزد کرد؛ در این حالت می توان امیدوار بود که مردم آگاه شوند و کشاورزان هنگام سمپاشی این محدوده ها دقت بیشتری داشته باشند و دامداران یا مسافران هم از روشن کردن آتش در کنار آن ها خودداری کنند.
همه متولیان درختان کهنسال!
درختان شاخص دارای قدمت دیرینه با وجود این که در کهنسالی به سر می برند، اما دارای توان رویشی و ژنتیکی قوی هستند زیرا توانسته اند طی سالیان رشد خود انواع تنش های محیطی مانند توفان، سیل، کم آبی و آفات مختلف را تحمل کنند. برخی پژوهشگران بر همین اساس معتقدند که نهال های به دست آمده از این پایه های کهنسال نیز می توانند همانند پایه های مادری، دارای توان و قدرت رویشی بالایی باشند.مجری طرح ملی حفاظت از درختان کهنسال ایران نیز از جمله باورمندان به این موضوع است. «مصطفی خوشنویس» می گوید: اگر این درختان را مبنای احیای پوشش منابع طبیعی کشور کنیم، چون از پایه ژنی قوی برخوردارند، از نهال آن ها هم می توان انتظار داشت که مثل والدشان به سنین کهنسالی برسند.وی با اشاره به این که تاکنون ۴۲۰ درخت کهنسال در ۱۵ استان کشور شناسایی شده است، تخمین می زند که نزدیک به هزار پایه درخت کهنسال در کشور موجود باشد اما مزایای ثبت ملی چنین درختانی چیست و آیا پس از آن، روزهای بهتری در انتظارشان خواهد بود؟ «خوشنویس» در این باره عنوان می کند: تا این لحظه ۹۱ پرونده در این مورد تکمیل شده است که در آن ها اقدامات حفاظتی لازم را شرح داده ایم که البته برحسب جایگاه این درختان، متولی موضوع حفاظت هم فرق می کند؛ به عنوان مثال ممکن است سازمان های میراث فرهنگی، حفاظت محیط زیست، شهرداری ها، دانشگاه ها، دهیاری ها، اوقاف و امنای امام زادگان متولی قضیه باشند. هنگامی که از این عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع درباره دیرینه ترین درختان کشور نیز می پرسم، می گوید: در ایران چیزی که تا الآن ثابت شده این است که ۳ ارس هستند که بین ۲۷۰۰ تا ۳ هزار سال عمر دارند که یکی از آن ها هم همین ارس منطقه سرانی در خراسان شمالی است. البته سروهای کهنسالی هم در ایلام هستند که گفته شده است بین ۳۰۰۰ تا ۳۳۰۰ سال عمر دارند ولی هنوز مطالعات آن ها تکمیل و پرونده شان ثبت نشده است.
دغدغه ماندگاری درختان کهنسال
گاهی رفتارهای ما آدمیان به آن هایی می ماند که بر شاخه نشسته اند و ریشه را می زنند؛ به قول شاعر: «یکی بر سر شاخ، بن می برید». پاره ای رفتارهای مخرب و ویرانگر محیط زیست هم نظیر این مثل است؛ گو این که بارها مردمانی وظیفه شناس در استان به سازمان های مسئول مراجعه کرده و هشدار داده اند که سودجویانی آزمند، محوطه اطراف فلان درخت قدیمی را به جستجوی گنج و دفینه، کند و کاو کرده اند یا این که چند مسافر کم اطلاع، زیر آن اتراق کرده و آتشی افروخته اند. در هر حال باور کهنی در این مرزوبوم هست مبنی بر این که «هرکه درختی را بیفکند، بی اجاق خواهد مرد». مبادا با کم توجهی یا نابخردی و سودجویی، چنین سرنوشتی را برای خود رقم بزنیم.

بر اساس گزارش منتشره توسط سبزپرس در تاریخ ۱۴ مرداد ماه سال جاری، احداث این جاده مرزی در استان خراسان شمالی منطقه حفاظت شده «گلول و سرانی» را دو تکه کرده و هزاران هزار درخت ارس تنومند را که برابر قانون حفظ ذخایر ‍ژنی در زمره گونه های ممنوع القطع محسوب می شود به نابودی خواهد کشاند.
با این حال در هفته های اخیر و در حال حاضر دهها لودر و بلدوزر در منطقه حفاظت شده گلول و سرانی در حال ریشه کن درختان ارس چند صد ساله و خاکبرداری های عظیم هستند و به گواه محیطبانان و کارشناسان محیط زیست لاشه درختان بعضا زیر بستر جاده دفن می شود بی آنکه هیچ یک از دستگاههای نظارتی منابع طبیعی و محیط زیست توضیحی به این حجم عظیم تخریب در یکی از ذخیره گاههای جنگلی کشور و منطقه حفاظت شده سرانی داشته باشند.
این جاده که از «باجگیران» در استان خراسان رضوی تا «اینچه برون» در استان گلستان در حال احداث است از محدوده «کمر خانعلی» واقع در شرق منطقه گلول و سرانی وارد این منطقه حفاظت شده است.
برابر عکس‌های ارسال شده، احداث این جاده و تخریب جنگل با شدت ادامه دارد. این جاده حدود ۳۰۰ کیلومتر طول دارد که تاکنون حدود ۱۰ کیلومتر در داخل منطقه حفاظت شده پیشروی داشته است و بخش های ارزشمندی از منطقه را نابود کرده است.
منطقه حفاظت شده گلول سرانی یکی از زیستگاه‌های مهم پلنگ در شمال ایران محسوب می‌شود. این منطقه یکی از اولین مناطق شمالی است که پذیرای پلنگ‌های مهاجر از آن سوی مرز ایران و از کشور ترکمنستان است. مطالعات در شمال غربی و شمال شرقی ایران نشان می‌دهد که در زیستگاه‌های این مناطق، پلنگ‌ها با عبور از مرز، بین ایران و کشورهای همسایه در تردد هستند. این تردد که به تبادل ژن جمعیت‌های مختلف پلنگ در ایران و کشورهای همسایه منجر می‌شود، باعث پویایی و پایداری بیشتر جمعیت پلنگ می‌شود.
احداث جاده در بخش شمالی منطقه گلول و سرانی، نه تنها باعث قطع این کریدور عبوری می‌شود، بلکه با برهم زدن امنیت این زیستگاه، ارزش‌های حفاظتی آن را نیز به شدت کاهش می‌دهد.
منبع :
http://www.fam-group.blogfa.com/page/h17
منطقه گلول و سرانی، علاوه بر اینکه جمعیت‌های نسبتا مناسبی از قوچ و میش اوریال، کل و بز، کبک دری و پلنگ ایرانی را در خود جای داده، به دلیل درختان ارس کهنسال خود نیز همواره مورد توجه قرار داشته است.